Hiển thị các bài đăng có nhãn mỹ học. Hiển thị tất cả bài đăng
Hiển thị các bài đăng có nhãn mỹ học. Hiển thị tất cả bài đăng

11/12/15

Giới thiệu cuốn sách “TINH THẦN KHAI PHÓNG CỦA NGHỆ THUẬT” của tác giả Vũ Hiệp


Triết học đương đại đã ảnh hưởng thế nào đến hội họa, thư pháp, điêu khắc, kiến trúc, văn chương, điện ảnh…?  Nghệ thuật ngày nay có liên hệ gì với triết học phương Đông cổ xưa?

Những tác phẩm cổ điển phương Đông được tiếp cận ra sao bằng tư duy nghệ thuật hiện đại? Các tác phẩm nghệ thuật kinh điển phương Tây được diễn giải thế nào theo lý luận của Đạo Lão và Thiền luận? Liệu có sự tương đồng trong lý luận nghệ thuật giữa phương Đông cổ xưa với phương Tây đương đại?

Nghệ thuật có đơn giản chỉ là thể hiện cái đẹp hay nó còn ẩn chứa điều gì khác mà tư duy của chúng ta chưa chạm tới?

Những câu hỏi trên sẽ được trình bày sáng tỏ và dễ hiểu trong cuốn sách “TINH THẦN KHAI PHÓNG CỦA NGHỆ THUẬT”. Một cuốn sách sâu sắc về nghệ thuật mà mọi người đều có thể đọc được, từ các nghệ sĩ, các chuyên gia phê bình tới những người chỉ đơn giản là yêu thích và muốn tìm hiểu nghệ thuật.

“Một trong số rất ít cuốn sách đã khơi gợi được những nội hàm “đương đại” của nghệ thuật, đặc biệt trong mối quan hệ của nó với triết học và mỹ học phương Đông” – Đó là lời giới thiệu ngắn gọn nhưng chính xác của Nhà xuất bản Mỹ thuật về cuốn sách rất đáng đọc này.


Bạn mua sách ở đâu?

Bạn có thể mua sách “Tinh thần khai phóng của nghệ thuật” tại các cửa hàng sách về mỹ thuật, hoặc đặt mua online theo cách như sau:


1. Gửi thông tin (Tên người nhận, địa chỉ, số lượng) vào email: motdanna@gmail.com  hoặc số ĐT: 0948.586.525 (Ms. Trang)

2. Chuyển tiền vào tài khoản:
            Số TK: 0451000274396
Ngân hàng Vietcombank, chi nhánh Thành Công
Chủ TK: Nguyễn Thị Huyền Trang
Số tiền chuyển khoản cho 1 cuốn là 200.000 VND (giá sách là 210.000 đồng)

           3. Chúng tôi sẽ chuyển phát nhanh tới tận nơi địa chỉ của bạn (mọi nơi trong lãnh thổ Việt Nam).

(Nếu muốn chữ ký của tác giả, bạn hãy viết thêm yêu cầu này vào email đăng ký nhé)


  



Nội dung sách bao gồm:

CHƯƠNG I: CẤU TRÚC CỦA CÁI ĐẸP
1. Cấu trúc và phá vỡ cấu trúc
2. Vẻ đẹp của Đạo
        Đạo: Âm và Dương
        Đạo: Hữu và Vô
        Đạo: Không tên
        Đạo: Nhất thể
        Nhất họa pháp: Vẻ đẹp của một nét vẽ
        Nhất họa pháp: Từ hội họa đến kiến trúc
        Nhất họa pháp: Tính thông suốt của tác phẩm
3. Mỹ học Deconstruction
        Logocentrism: Phá vỡ trung tâm cấu trúc
        Phallogocentrism và giới tính của tượng đài
        Différance và nghệ thuật khái niệm
        Différance và nghệ thuật thư pháp
        Trace: Truy tìm ý nghĩa văn bản
        Trace: Cái chết của họa sĩ
        Trace: Mò tìm những ẩn dụ trong tranh
        Trace: Ngữ cảnh của công trình kiến trúc
        Pharmakon: Vẻ đẹp nước đôi
        Parergon: Tan chảy đối lập
        Suppplement: Vị thế của phần phụ
4. Pháp Bất nhị và nghệ thuật

CHƯƠNG II: MỘT SỐ CẶP ĐỐI LẬP TRONG NGHỆ THUẬT
1. Hữu hình / Vô hình
        Đại tượng vô hình
        Khởi thủy của tạo hình
        Những khoảng trống trong tranh
        Bố cục tranh từ khoảng trống và hình thể
        Những ý nghĩa bên ngoài tác phẩm
2. Đặc / Rỗng
        Cái Rỗng trong điêu khắc của Henry Moore
        Cái Rỗng ở những đài tưởng niệm
        Điêu khắc từ Khối rỗng
        Điển nhấn đô thị bởi cái Rỗng
        Tan chảy trong/ ngoài nhờ cái Rỗng
3. Trung tâm hệ thống / Ngoại vi
        Nghịch lý của Trung tâm hệ thống
        Cái Ngoài lề trong mỹ thuật
        Cái Dị biệt trong kiến trúc và đô thị
4. Ý thức / Vô thức
        Hài hòa trong hỗn loạn
        Nhịp điệu ngẫu nhiên
        Cái lý của phi lý
5. Tôi / Người khác
        Tôi/ Người khác - bản chất xã hội của con người
        Tôi/ Người khác trong điện ảnh
        Mỹ học của Người khác

CHƯƠNG III: TRIỂN VỌNG CỦA MỸ HỌC THIỀN
1. Vẻ đẹp của Thiền qua các cặp đối lập
2. Một số yếu chỉ trong nghệ thuật Thiền
3. Trí huệ của hội họa
4. Nghệ thuật đối họa
5. Nghệ thuật hành động

6. Âm nhạc của Thiền

20/4/15

Cái Vô trong hội họa

Nguồn Tạp chí Mỹ thuật - Huệ Viên



Đạo Đức Kinh, chương 41:
Hình vuông cực lớn thì không có góc. Cái khí cụ cực lớn thì không có hình trạng cố định. Thanh âm cực lớn thì không nghe thấy. Hình tượng cực lớn thì không trông thấy. Đạo lớn thì ẩn vi, không thể giảng được. Chỉ có Đạo là khéo sinh và tác thành vạn vật.  

Khởi thủy của tạo hình
Vô hình là cái hình lớn nhất, đẹp nhất, siêu việt nhất. Giá trị thâm sâu của một bức tranh không phải ở kích thước lớn nhỏ, đường nét điêu luyện, màu sắc tinh tế, bút pháp mới lạ,... mà là ở cái vô hình trong tranh.
Liệu một bức tranh vẽ có thể không có hình? Liệu ta đóng khung một tấm vải toan hay một tờ giấy và có thể gọi đó là một bức tranh? Thật ra, một điều gần như vậy đã xảy ra vào năm 1915 tại Saint Petersburg, khi họa sĩ Kazimir Malevich vẽ một bức tranh toàn màu đen, không có một hình thể nào được thể hiện. Người ta kể lại rằng sau khi vẽ xong bức “Hình vuông đen”, Malevich trong một thời gian dài đã than vãn với các bạn bè rằng ông thường mất ăn mất ngủ và chính ông cũng không hiểu ông đã làm chuyện gì. Tuy vậy, sau này trong nhiều công trình lý luận, ông gọi nó là “sự kết tinh của vũ trụ mới”. Tác phẩm vô hình thể đó là một thứ cốt lõi mà từ đó “bằng những sự phân chia và biến dạng sẽ xuất hiện những bố cục tiếp theo”.

Malevich chủ trương một nền nghệ thuật không phải mô tả hình ảnh thiên nhiên mà là bản thân thiên nhiên, và hội họa phải diễn tả những điều không nhìn thấy được. Ông gọi đó là chủ nghĩa tối thượng (supermatism). Ông viết: “Tôi biến đổi bản thân mình về độ không của hình thể, để cái “không có gì” sáng tạo và hướng tới tối thượng, hướng tới một hiện thực mới trong hội họa, là sự sáng tạo phi khách quan”. Năm 1917 Malevich vẽ bức “Trắng trên trắng”, vẽ một hình vuông màu trắng trên vải toan màu trắng, một tác phẩm thậm chí không còn quá trình tương phản trắng – đen để có thể bắt đầu triển khai các phân chia và biến dạng như bức tranh “Hình vuông đen”. Dường như cái thông điệp sâu xa nhất của Malevich chính là: không hình thể là khởi nguồn của nghệ thuật tạo hình.

Nhưng nếu như coi quan điểm đó của Malevich là chân lý thì hội họa sẽ giậm chân ở chỗ vô hình thể đó và sẽ chẳng còn một sự sáng tạo nào nữa. Và bất kì người nào cũng có thể làm một bức tranh không có hình thể - nó là tận cùng của sự đơn giản. Tuy nhiên, chúng ta nên hiểu khái niệm vô hình ở đây trong những khía cạnh khác với những khả tính tạo hình khác. Ví dụ, những biểu hiện của “vô hình” trong một tác phẩm hội họa có thể là những khoảng trống trong tranh, mà những họa sĩ cổ điển phương Đông đã sử dụng rất tinh tế.

Những khoảng trống trong tranh
Bởi chịu ảnh hưởng lớn từ Đạo giáo nên các họa sĩ cổ điển Trung Hoa rất chú trọng đến những khoảng trống vô hình trong tranh. Chúng có ý nghĩa rất đặc biệt, mang ý nghĩa như kiểu yếu tố “vô” của vũ trụ, là nơi ẩn chứa một “đại tượng” mà mắt thường không thể thấy. Nhìn những bức tranh phong cảnh của các họa sĩ Trung Hoa chúng ta thường bắt gặp những chỗ mây mù lẩn khuất bằng cách để trắng giấy hay những chỗ núi được kết thúc bằng một khoảng trống mơ màng phía sau. Điều đó khác hẳn với những bức tranh phong cảnh của châu Âu vốn tuân theo luật phối cảnh rất chặt chẽ và dù cảnh ở gần hay xa thì chúng đều được vẽ bởi một màu nào đó (dẫu là màu rất nhạt ở phía xa), chứ không thể có khoảng trống.
Quách Hy, một bậc thầy vẽ phong cảnh thời Bắc Tống, nói: “Muốn vẽ núi cao thì nên vẽ có mây phủ ở lưng chừng. Núi mà vẽ rõ ra cả thì trông sẽ không cao. Muốn vẽ sông dài thì nên vẽ nó lúc ẩn lúc hiện. Sông mà vẽ rõ ra cả thì sẽ không dài. Núi mà vẽ lộ hoàn toàn thì mất cái sắc khí tiêu biểu của núi mà chỉ giống như cái đầu chày mà thôi. Sông mà nhìn thấy đầy đủ từ đầu đến cuối thì không thể vẽ nó uốn lượn nhiều, và sẽ giống như một con giun vậy”. Tức là, phong cảnh mà hiện lên trọn vẹn thì không có chiều sâu, hình mà không bị ẩn thì trông sẽ thô lậu. Mây phủ (tức khoảng trống) ở lưng chừng núi tuy làm cho hình của núi ít đi nhưng làm cho núi cao hơn. Cái khoảng trống đó, hẳn nó chứa đựng một lực lượng tiềm ẩn, một sức mạnh vô hình làm cho cái giới hạn chật hẹp của khung tranh bị phá vỡ, để cho ngọn núi trở thành “đại tượng”. Ví dụ, trong bức tranh “Buổi sớm mùa xuân” của Quách Hy chúng ta có thể thấy rõ những kinh nghiệm mà ông nói ở trên. Khoảng trống ước lệ mây mù ở lưng chừng và phía sau ngọn núi làm cho cảnh trí hư hư thực thực, tiêu dao bay bổng như lên tới tận tiên cảnh. Lớp cảnh ở gần được thể hiện rõ ràng các yếu tố đất đá cây nước nên có cảm giác vững chãi, nhưng nhờ mây mù ở giữa bức tranh mà làm cho lớp cảnh phía xa như bay hẳn lên, chạm tới trời cao.

Dù sử dụng những khoảng trống nhưng Quách Hy vẫn chỉ làm cho nó ở mức mờ ảo ẩn hiện, tức là vẫn còn có thể có nét mờ đi vào cái khoảng trống đó (hầu hết các danh họa Trung Hoa đều tả phong cảnh như thế). Nhưng Thạch Đào còn mạnh dạn hơn, thậm chí ông làm cho các nét đột ngột biến mất, và dùng khoảng trống tách bức tranh ra thành hẳn các cảnh riêng biệt, làm cho bức tranh có khả năng thâu tóm các không gian khác nhau vào trong một bố cục. Ví dụ ở bức tranh “Bờ sông”, Thạch Đào tách ngọn núi ra hẳn khỏi cảnh sông nước vốn đang hòa quyện vào nhau. Đây là cách bố cục ông gọi là “chấm dứt đột ngột”. Nếu ai quen vẽ phong cảnh theo luận viễn cận của châu Âu thì nhìn bức tranh này thật khó chấp nhận. Nhưng khi đã hiểu được tư tưởng “đại tượng vô hình” của hội họa Trung Hoa thì thấy bức tranh thật thú vị. Khoảng trống vô hình đã xua tan cái cảm giác nghi ngờ luật viễn cận, biến sự vô lý của phối cảnh thành sự hợp lý của tinh thần, của cái Đạo, cái Lý. Bức tranh tuy bị tách ra làm hai phần trên dưới nhờ vào khoảng trống ở giữa nhưng nó không thể nào thiếu nhau được, bởi khi khoảng trống mở ra cho lớp cận cảnh thì nó cần có lớp viễn cảnh phía trên đóng lại, như thế mới tả được cái chuyển động âm dương của vũ trụ.

Theo Thạch Đào, “chấm dứt đột ngột” là một trong sáu cách bố cục độc đáo nhất của thể loại tranh phong cảnh. Ông viết: “Chấm dứt đột ngột nghĩa là cảnh trí thình lình biết mất, tất cả cây đá không được vẽ cho xong, các nét bút đều bỏ lửng ở đó. Những nét bỏ lửng ấy phải làm sao như tự chúng biết mất đi vào cõi hư vô với những đuôi bút mảnh dẻ nhất”. Bố cục kiểu này không những áp dụng với tranh phong cảnh mà còn được sử dụng trong tranh hoa điểu. Ví dụ như vết mực để lửng ở phía bên phải trong bức “Hoa cúc” của Bát Đại Sơn Nhân, một người bạn của Thạch Đào đã cùng với ông làm cuộc cách mạng trong hội họa. Cả một tập hợp hoa lá bên trái bức tranh được đối ứng với một vết mực để lửng, một vết mực đưa người xem vào cõi hư vô. Cái khoảng trống bên phải bức tranh hẳn phải chứa đựng những giá trị nào đó của hoa cúc mà những hình ảnh không thể nào diễn tả được.

Cùng thời Bắc Tống với Quách Hy, nhưng Tô Đông Pha lại chủ trương một tư tưởng hội họa phóng khoáng, vẽ theo cảm hứng, không cao thâm tinh tế như Quách Hy. Tô Thức và những người bạn của ông lập ra Văn nhân họa phái với chủ trương tả ý là chính, dùng rất ít nét, vẽ rất nhanh và bố cục đơn giản ví dụ như chỉ vẽ một phần của cành mai cành trúc. Văn nhân họa đặt trọng tâm vào hành động vẽ chứ không phải kết quả của việc vẽ, đề cao cái cảm hứng xuất thần khi vẽ chứ không phải là bức tranh trông có giống mẫu hay không. Ông viết: “Xem tranh mà chỉ xem có giống mẫu hay không thì chỉ là phường con trẻ. Nếu chỉ vì muốn làm thơ mà đặt bút làm thơ thì chắc chắn không phải là thi nhân vậy”. Với cách vẽ nhanh và không chú trọng bố cục như vậy thì bức tranh sẽ thường không cân đối và xuất hiện nhiều khoảng trống trong tranh. Và ý nghĩa của cái khoảng trống vô hình đó được diễn giải bằng ngôn ngữ của thơ, văn hay một hàm ngôn, gọi là lạc khoản. Vì thế khi xem một bức văn nhân họa, ngoài việc ngắm nét vẽ ra chúng ta còn phải cảm nhận giá trị của bài thơ, bài từ được viết kèm nữa. Với chất lãng mạn như thế, văn nhân họa có sức ảnh hưởng rất lớn không chỉ tới các thế hệ sau của Trung Hoa như Thạch Đào, Bát Đại Sơn Nhân, Tề Bạch Thạch… mà còn lan ra cả những nước lân cận. Ví dụ như bức tranh “Đọc sách trong nhà tranh” của họa sĩ Nhật Bản Tensho Shubun, một trong những họa sĩ đặt nền móng cho nền hội họa Nhật Bản (thời kỳ Muromachi, thế kỷ XV) là một ví dụ rất hay của văn nhân họa. Bức tranh vẽ một người đang đọc sách trong một lều tranh giữa cảnh núi non nhưng chỉ được bố cục ở góc dưới bức tranh. Cả một khoảng trống rất lớn phía trên là một bài văn, có lẽ chính là trích đoạn sách mà người đang ngồi trong lều tranh kia đang đọc.

Bố cục tranh từ khoảng trống và hình thể
Không chỉ là nơi giấu những “đại tượng”, những khoảng trống còn là thành phần không thể thiếu trong bố cục bức tranh để tương tác với những chỗ có hình thể, như là quan hệ giữa âm và dương. Thẩm Tông Khiên, họa sĩ, nhà phê bình tranh nổi tiếng đời Thanh, gọi mối tương tác âm dương bằng một tên khác là quan hệ mở và đóng. Ông viết: “Bản chất cơ bản của vũ trụ có thể được mô tả đầy đủ bằng hai chữ mở và đóng. Từ chuyển động của các lực lượng trong vũ trụ đến các chuyển động của sự thở, không có gì không phải là chuyện mở ra đóng vào. Quan điểm này giúp ta hiểu được bố cục trong hội họa”. Bức tranh nghiên cứu dưới đây của Một Danna cho chúng ta thấy sự tương tác giữa khoảng trống và hình thể là yếu tố quyết định tới bố cục tranh.

Và chúng ta cứ ngẫm mà xem… Từ cái vô hình của giấy trắng (mở), nét mực được vẽ lên tạo thành hình ảnh (đóng), rồi lại cần có khoảng trống (mở) để các nét vẽ được nghỉ ngơi suy ngẫm, chuẩn bị cho những nét tiếp theo (đóng)… Hình và vô hình, đóng và mở, âm và dương – chúng là những thành tố không thể thiếu trong một tác phẩm nghệ thuật./.

Cái Rỗng trong điêu khắc


Nguồn Tạp chí Mỹ thuật  - Huệ Viên


Đạo Đức Kinh, chương 11 viết rằng:
“Ba mươi nan hoa cùng quy vào một cái trục, nhưng chính nhờ khoảng trống trong cái trục mà xe mới dùng được. Nặn đất sét để làm chén bát, nhưng chính nhờ khoảng trống ở trong mà chén bát mới dùng được. Đục cửa và cửa sổ để làm nhà, chính nhờ cái trống không đó mà nhà mới dùng được. Vậy ta tưởng cái có (trục xe, chén, nhà) có lợi cho ta, mà thực ra cái không (khoảng rỗng) mới làm cho cái có hữu dụng. ”
Quan điểm nhấn mạnh cái không trong cặp tương quan có- không (hoặc cái vô trong cặp hữu- vô, hoặc khoảng rỗng trong cặp khối đặc- khoảng rỗng) trong Đạo Đức Kinh đã gợi ý cho chúng tôi một cách nhìn thú vị về nghệ thuật điêu khắc. Đó là sự tạo hình từ những khoảng rỗng.
Xét về mối tương quan đặc- rỗng thì lịch sử điêu khắc là lịch sử của việc tạo hình trên khối đặc. Từ thời Ai Cập, Hy Lạp, Lưỡng Hà, La Mã cổ đại cho tới thế kỷ XX, điêu khắc đều chú ý đến tỷ lệ, sự hài hòa, cảm xúc nhân vật trên những mảng khối cơ thể lồi ra. Các nhà điêu khắc say sưa với cơ bắp, đường gân, nét mặt... nhưng tất cả đều được tạc trên khối đặc. Liệu có thể có điêu khắc được tạo hình trên khoảng rỗng?
Những ý nghĩa thể hiện trên khối đặc hiển hiện ra trước mặt chúng ta bởi những đường nét, những góc cạnh, những mảng khối, những bố cục. Đó là cái đau đớn của Laocoon, cái mạnh mẽ hiên ngang của David, cái trầm ngâm suy tư của Người suy nghĩ... Nhưng những ý nghĩa của khoảng trống thì không thể nào thể hiện được. Không một đường nét nào có thể khắc ghi được trên khối rỗng. Không một chất liệu nào có thể mô tả được khoảng trống dù cho nghệ sĩ sử dụng các chất liệu như nước, thủy tinh, ánh sáng. Chúng ta nhìn thấy những đường nét, mảng, khối của một tác phẩm điêu khắc là chúng ta chỉ nhìn thấy cái hiện hữu (khối đặc) của tác phẩm, còn cái vắng mặt (khoảng rỗng) thì không thể nhìn thấy. Chúng ta chỉ có thể tưởng tượng mà thôi.
Thế nhưng, cái vô hình của khoảng rỗng lại ẩn chứa những giá trị sâu thẳm và siêu việt, linh thiêng và bất tử. Điều này được thể hiện rất rõ qua kiến trúc và điêu khắc của những đài tưởng niệm mà chúng tôi giới thiệu sau đây:

Đài tưởng niệm 11/9 ở New York
Công trình là hai hồ nước nhân tạo rộng, nằm dưới mặt sàn hai tòa tháp 110 tầng đã bị đánh sập ngày 11/09/2001. Những thác nước bao quanh hồ, kết hợp với không gian lịch sử rợp bóng cây sồi đã khiến không chỉ gia đình các nạn nhân, những người sống sót sau vụ khủng bố, mà cả các du khách lần đầu tới tham quan phải bồi hồi, xúc động. Các thác nước khổng lồ được bao quanh bởi lan can bằng đồng, trên đó có khắc tên những người đã mất. Có 2.983 cái tên được khắc trên 16 tấm bảng đồng. Ý tưởng dùng khoảng trống của chính hố móng hai tòa tháp cũ làm đài tưởng niệm rất độc đáo và cho chúng ta thấy tư duy thiết kế tượng đài của người Mỹ ở mức khá cao. Đó là, kỷ niệm nỗi đau thì không phải để ngước lên nhìn mà là để cúi xuống hồi tưởng và cảm nhận cho riêng mình; cảm giác trống rỗng và mất mát không phải gửi gắm ở những hình thể mạnh mẽ vươn lên mặt đất mà phải hòa tan vào khoảng không của trời đất và khoảng trống của công trình. Những cái nhìn vào khoảng trống mang đến cho mỗi người sự hoài niệm và sự chia sẻ nỗi buồn trong tâm khảm.

Đài tưởng niệm 11/9 ở New Jersey
Thoạt nhìn, tác phẩm điêu khắc mang tên “Giọt lệ” này là một khối đặc vươn lên từ mặt đất. Nhưng nhìn kỹ chúng ta sẽ thấy khoảng rỗng vỡ nứt nham nhở mới là điểm nhấn của tác phẩm. Nhà điêu khắc người Nga Tsereteli đã tạo ra sự tương phản rất mạnh giữa khối đặc với khoảng rỗng, giữa bề mặt thô ráp của viền khoảng rỗng với bề mặt trơn tru của giọt lệ. Rõ ràng, khoảng không của trời đất làm nổi bật hình thể của tượng đài, khoảng rỗng của vết nứt làm nổi bật vẻ đẹp của giọt lệ. Ngược lại, các mảng đặc vuông vắn của khối đồng bao ngoài và khối cong của giọt lệ cũng đồng thời tôn vinh sự vỡ vụn đổ nát của khoảng rỗng, cũng chính là nơi hàm chứa nỗi đau và sự tàn khốc của sự kiện 11/9.

Đài tưởng niệm liệt sĩ Bắc Sơn ở Hà Nội
Kiến trúc sư Lê Hiệp đã sử dụng “khối âm”, một cách gọi của ông về cách tạo hình từ khoảng rỗng. Đó là cách tác giả khoét khối hộp xiên chéo vào trong tạo thành hình mái chùa. Hình thể mái chùa bị lõm vào cũng như khoảng trống bên trong khối hộp đã tạo ra cảm giác trầm lắng, trường cửu của thế giới bên kia – thế giới của phi vật chất, của khoảng không, của những linh hồn bất tử. Nhớ lại khi chấm giải cho các phương án dự thi Đài tưởng niệm liệt sĩ Bắc Sơn, cố thủ tướng Võ Văn Kiệt đã kiên quyết bảo vệ phương án của Lê Hiệp trước sức ép của nhiều người khác. Cái tầm nhìn và cái tâm của một nhà lãnh đạo đối với nghệ thuật nước nhà như thế thật hiếm có và đáng quý. Có lẽ ông đã cảm nhận sâu sắc sự đau thương và bất diệt ở khoảng rỗng của tác phẩm này.



Như vậy, yếu tố rỗng có ý nghĩa gần gũi với các khái niệm vô, âm, không, còn yếu tố đặc lại liên quan nhiều với các khái niệm hữu, dương, có. Vì vậy, các khối đặc mang lại cảm giác hiện hữu, vật chất, mạnh mẽ, rõ ràng, có thể hủy hoại… còn các khoảng rỗng mang lại cảm giác vắng mặt, lẩn khuất, lặng lẽ, chia sẻ, sâu kín, trường tồn… Từ đó, các nhà điêu khắc và các kiến trúc sư sẽ quyết định nên sử dụng chủ yếu rỗng hay đặc cho các tác phẩm của mình để đạt được ý nghĩa tác phẩm mong muốn.

21/7/14

Huệ Viên - Một cuộc tìm kiếm mỹ thuật: Đạo, Deconstruction, Giác ngộ



Bản pdf tác phẩm

Click vào đây:  Download 

Một cuộc tìm kiếm mỹ thuật: Đạo, Deconstruction, Giác ngộ - Chương IV (6)

CHƯƠNG IV
NHỮNG PHÁP NGHỆ THUẬT

Trong các chương trước, chúng ta đã chứng kiến một quá trình trải nghiệm mỹ thuật qua lăng kính triết học của Đạo giáo, Deconstruction và Phật giáo. Trong chương này, chúng tôi xin giới thiệu một số phương pháp thực hành trong sáng tác nghệ thuật được đúc kết từ những chương trước, đặc biệt là những ý tưởng Thiền.

Họa Thiền
Phương pháp tu thiền thì có nhiều như tọa thiền, minh sát (vipassana), quán Quan Âm, quán hơi thở, quán bước đi,... hoặc trải nghiệm các công án với bậc chân sư. Ở đây, chúng tôi xin giới thiệu một phương pháp tu thiền bằng cách thực hành vẽ, gọi là họa thiền. Vẽ là một hành động nhưng trong họa thiền thì tâm ý của họa sĩ khi vẽ là không động. Các chuyển động của tay, mắt với giấy, mực và bút được cuốn đi như nước chảy mà tâm không hề bị các ý nghĩ, các khái niệm ngôn ngữ cuốn đi theo sự tương tác nhân quả. Nhưng tâm cũng không hề dừng lại và tĩnh lặng. Tâm không tồn tại. Chỉ có hành động vẽ cứ tự nhiên như nước chảy.
Họa thiền không cho phép họa sĩ được căn chỉnh bố cục, trau chuốt hình thể, phối màu, đánh bóng... bởi anh ta không có thời gian và không thể nghĩ đến những hành động mang tính lý trí đó. Vì vậy mà chất liệu thể hiện tuyệt với nhất là mực vì mực đơn sắc và không thể chỉnh sửa tẩy xóa. Tuy nhiên không phải bức tranh thủy mặc nào cũng tiến tới thiền, bởi họa thiền là hành động vẽ chứ không phải ở chất liệu. Trung Quốc là nước có lịch sử tranh mực lâu đời và đồ sộ nhất thế giới nhưng số lượng họa sĩ tên tuổi có bút pháp và mỹ học gần với họa thiền thì không nhiều, có thể kể đến trên đầu ngón tay như: Ngô Đạo Tử, Lương Khải, Thạch Khê, Thạch Đào, Bát Đại Sơn Nhân, Tề Bạch Thạch.
Khi thủy mặc được du nhập sang Nhật Bản thì đã xuất hiện một lối vẽ đậm chất thiền, giờ đây nổi tiếng khắp thế giới, đó là lối vẽ mặc hội (sumi-e). Daisetz Suzuki đã viết về mặc hội như sau:
“Mặc hội, là một lối vẽ phác đen trắng; mực được làm bằng bồ hóng; cây cọ được làm bằng lông dê hay lông thỏ, và lông thỏ thông dụng hơn vì nó hút nhiều mực; giấy được dùng và giấy mỏng và dễ thấm mực, khác xạ với vải toan được dùng ở những họa sĩ sơn dầu, và sự khác biệt này rất có ý nghĩa cho nghệ sĩ mặc hội.
Lí do tại sao người ta chọn một chất liệu không bền như thế để làm phương tiện chuyên chở một cảm hứng nghệ thuật, là vì rằng cảm hứng đó cần phải được ghi lên chất liệu kia càng lẹ càng tốt. Nếu cây cọ kéo quá lâu nó sẽ làm thủng giấy.
Nghệ sĩ mặc hội vạch xuống một nét, thế là xong, không có thứ gì có thể vượt ra ngoài nó, hay kéo lui nó lại; cũng y như một làn chớp. Chính nghệ sĩ cũng không cản nó được; từ đó nảy ra vẻ đẹp của đường nét. Những sự thể đẹp ở nơi chúng nhất định phải thế, nghĩa là khi chúng tự do trình diện một tinh thần nào đó. Ổ đây, không có cưỡng bức, không có giết hại, không vặn vẹo, không sao nguyên, chỉ có dòng vận động phơi bày tự do không gò ép, nhưng tự chủ - đó là yếu tố của nguyên tắc thẩm mỹ. Các cơ tay chú ý vẽ một nét, chấm một điểm, nhưng đằng sau chúng là một vô thức. Bằng vô thức đó thiên nhiên viết ra định mệnh của nó: bằng vô thức đó nghệ sĩ sáng tạo tác phẩm nghệ thuật của mình. Một chú bé cười và toàn thể đám đông ngây ngất, bởi vì nó phát ra tự vô tâm, nhất định phải thế. Vô niệm hay Vô tâm, mà các thiền sư hay nói tới, như chúng ta đã từng bàn đến, cũng hiển nhiên là tinh thần của nghệ sĩ mặc hội.
Giấy vẽ thuộc loại mong manh để không cho phép cây cọ dùng dằng quá lâu trên đó, đây cũng là điểm lợi lớn cho nghệ sĩ khi anh ta muốn dùng nó để diễn tả mình. Nếu giấy cứng và thô, dễ cho việc sửa chữa và cần cù, thì điều đó sẽ rất nguy hại cho tinh thần của mặc hội. Cây cọ phải chạy dài trên giấy một cách nhẹ nhàng, táo bạo, đầy đủ, và quả quyết, thì cũng y hệt như công trình sáng tạo khi vũ trụ mới bắt đầu xuất hiện. Ngay lúc một tiếng nói phát ra từ miệng của đấng tạo hóa, nó phải được thực thi tức khắc. Trì hoãn có thể có nghĩa là biến thiên và như vậy là hủy hoại; hoặc giả ý chí bị chận đứng không cho vận động hướng tới trước; nó dừng lại, nó chần chờ, nó đắn đo, nó lý lẽ, và cuối cùng nó đổi hướng. Thái độ trì hoãn và lưỡng lự đó cắt ngang dòng tự do trong tâm hồn của nghệ sĩ.”(49)
Thực ra, chất liệu, kỹ thuật, phong cách, bút pháp, hay kinh nghiệm của họa sĩ không có ý nghĩa nhiều lắm đối với họa thiền bằng sự định tâm và cởi bỏ tâm của anh ta khi vẽ. Thủy mặc là chất liệu phù hợp hơn cả nhưng không vì thế mà nó không cho phép các chất liệu và hình thức thể hiện khác. Miễn là khi vẽ xong họa sĩ tự thấy rằng mình đã trải qua một trạng thái không mảy may tạp niệm, suy luận, cân nhắc, toan tình. Và trạng thái đó chỉ có người thực hành vẽ mới có thể cảm nhận được.
Khi họa sĩ không còn bị vướng bận trong những suy nghĩ, tức anh ta đã giải phóng bản thân mình khỏi những trói buộc của hệ thống ngôn ngữ, anh ta sẽ thấy rằng không còn một kỹ thuật thể hiện, một quy tắc bố cục, một phương pháp sáng tạo, một triết lý mỹ học nào cho nghệ thuật.
Có hai cách để họa sĩ tiếp cận tới họa thiền. Cách thứ nhất là bắt đầu từ sự tĩnh tâm. Cách thứ hai là cứ để tâm suy nghĩ đăng đối lan man một cách bình thường rồi đột nhiên trút bỏ tất cả.
Cách tiếp cận thứ nhất, đòi hỏi khi vẽ họa sĩ phải tĩnh tâm, không được suy nghĩ lan man, để tâm mình hòa vào hành động vẽ và rồi bỏ đi cái tâm lúc nào chẳng hay. Nhưng để có thể dễ dàng tĩnh tâm ngay lúc bắt đầu cầm bút vẽ thì họa sĩ nên chọn một địa điểm tĩnh mịch, thoải mái ví dụ như một căn phòng có ánh sáng vừa phải, trang trí một số chậu cây với các đồ vật được sắp đặt đơn giản, và có thể đốt hương trầm hay nghe một bản nhạc thanh tao trước khi cầm bút vẽ. Họa sĩ phải im lặng, quán tâm trí của mình vào ngọn bút (cũng giống như ngồi thiền quán tâm trí vào hơi thở), tâm trí và bút vẽ hòa làm một. Khi họa sĩ bắt đầu vẽ thì tâm trí không còn bám vào ngọn bút nữa, tất cả lại tách rời. Vẽ, khi đó chỉ là vẽ, không mang theo một ý tưởng nào hết.
Cách tiếp cận thứ hai, đòi hỏi họa sĩ phải dũng cảm và có một trực giác nhạy bén để dám vứt bỏ những cái đang vẽ và làm cho cảm xúc được thăng hoa. Họa sĩ bắt đầu vẽ một cách bình thường với những cảm hứng, những ý tưởng, những toan tính, những kỹ thuật… Nhưng bất chợt xảy ra một biến động lớn lao làm thay đổi hoàn toàn những ý tưởng và toan tính ban đầu của họa sĩ. Bức tranh chuyển sang một giá trị hoàn toàn khác, siêu việt, thênh thang, không bị trói buộc trong những suy nghĩ. Ý tưởng bị phá bỏ, bố cục bị tan rã, quy tắc bị lãng quên. Tất cả hình ảnh của bức tranh hiện lên một cách thấu suốt tự nhiên như khi chưa có ý niệm ngôn ngữ của loài người. Nhưng điều gì có thể gây ra cái biến động trong khi họa sĩ đang vẽ? Có thể nó được gây ra bởi một hiện tượng bình thường như một chiếc lá rơi, một tiếng hét, một tiếng cười, một tiếng chửi, một vạt nắng, một giọt nước… nhưng lại làm cho anh ta ngộ ra một điều gì đó khác thường. Nhưng để có một trực giác nhạy bén, chớp lấy khoảnh khắc bình thường mà khác thường đó thì họa sĩ phải trải qua một quá trình luyện tập và trăn trở. Những nghi vấn chưa được sáng tỏ, những khúc mắc bị dồn nén có thể sẽ được bùng nổ; những nét vẽ được cân nhắc đong đếm sẽ có thể sẽ được giải phóng khỏi tư duy. Tuy nhiên, sự bùng nổ và giải phóng đó có xảy ra không phụ thuộc vào trực giác và căn cơ của họa sĩ.
Như vậy, dù tiếp cận theo cách nào thì họa sĩ cũng phải có quá trình luyện tập kỹ năng vẽ, trau dồi các ý tưởng, tập trung tâm và xả bỏ tâm thì mới có thể đạt tới khoảnh khắc của họa thiền.  

Nghệ thuật Hành động
Trong các công án Thiền có rất nhiều cách giáo hóa của các vị chân sư rất phũ phàng, thậm chí điên khùng, bệnh hoạn, nhưng nó lại có tác dụng kì lạ, làm cho học trò kinh ngạc, bất ngờ giác ngộ. Đó là những hành động như cưỡi lên tượng Phật, đập vỡ đồ quý, mắng chửi học trò, chế nhạo kinh sách, hò hét, rồi là những cú đạp, những trận roi đòn, những cái véo mũi, thậm chí cả giết súc vật. Ví dụ dưới đây là công án của Thuyền Tử đối với Thiện Hội.
“Thiện Hội được Đạo Ngô mách đến yết kiến Thuyền Tử Đức Thành. Vừa thấy Thiện Hội đến, Thuyền Tử liền hỏi:
-         Đại đức trụ trì nơi nào?
-         Chùa tức chẳng trụ, trụ tức chẳng giống.
-         Chẳng giống, giống cái gì?
-         Chẳng có pháp trước mắt.
-         Ở đâu học được nó?
-         Chẳng phải chỗ tai mắt đến.
-         Một câu dù lĩnh hội, muôn kiếp cọc cột lừa. Thả ngàn thước tơ ý đầm sâu, lìa lưỡi câu ba tấc, nói mau! Nói mau!
Thiện Hội vừa mở miệng bị Sư đánh một chèo té xuống nước. Vừa mới leo lên thuyền lại bị Thuyền Tử thúc: “Nói mau! Nói mau!” Thiện Hội vừa mở miệng lại bị Sư đánh. Thiện Hội hoát nhiên đại ngộ.”(50)
Ở công án này, Thiện Hội thể hiện mình là một kẻ đã có căn cơ và đã biết cách trả lời các công án của các bậc thầy. Tuy nhiên, ngay cả việc thuộc lòng những công án cũng chưa thể nào đảm bảo được ngộ tính. Vì thế, Thuyền Tử đã phải dùng một hành động rất bất ngờ, gấp gáp và phũ phàng mới có thể làm Thiện Hội bật ra cái chân tính. Chính cái khoảnh khắc Thiện Hội không suy nghĩ được gì hết vì bị cuốn theo hành động của thầy mà ông ta đại ngộ.
Trên cơ sở những hành động có ý nghĩa lớn lao của công án, cộng với những hình thức thể hiện bằng hành động của nghệ thuật đương đại như performance art (nghệ thuật trình diễn), art intervention (nghệ thuật can thiệp), live-art, action art... chúng tôi nảy ra ý nghĩ về một hình thức nghệ thuật mà chúng tôi tạm gọi là nghệ thuật hành động.  
Nghệ thuật hành động là hình thức nghệ thuật mà vẻ đẹp được thể hiện ở cảm giác bừng tỏ trong nhận thức được gây ra bởi một hành động chủ quan hay khách quan. Cảm giác bừng tỏ đó gần giống như khái niệm “ngộ” trong Thiền, một cảm giác tự do, thênh thang khi được giải phóng khỏi thói quen, quy tắc, giáo điều, hệ thống.  Với cảm giác bừng tỏ phi thường đó, hành động kết thúc và được coi là một tác phẩm nghệ thuật.
Trong công án, sư thầy dùng hành động để giác ngộ học trò; còn trong nghệ thuật hành động, các nghệ sĩ phải dùng hành động để khơi gợi một cái nhìn khác lạ trong công chúng, đánh thức những khả tính chân như bị hệ thống ngôn ngữ che lấp. Dưới đây là một số ví dụ mà chúng tôi cho rằng có thể được coi là những tác phẩm nghệ thuật hành động.
Một nghệ sĩ đứng trước công chúng, giơ ngửa tay ra và hỏi: “Xin quý vị cho biết đây là cái gì?”. Công chúng ngơ ngác, có người trả lời rằng: “Bàn tay.” Nghệ sĩ liền nói: “Sai. Là không khí.”
Hai nghệ sĩ đưa cho nhau qua lại một tấm gương. Sau đó một trong hai nghệ sĩ nói: “Xin quý vị cho biết tấm gương này của tôi hay của anh ta. Nếu nói được thì tấm gương này còn, bằng không thì anh ta sẽ đập vỡ nó”. Có khán giả bảo anh này, có khán giả bảo anh kia. Sau cùng, người nghệ sĩ kia liền giằng lấy chiếc gương từ tay đồng nghiệp rồi đập vỡ.
Một nghệ sĩ đọc bài thơ “Cáo tật thị chúng” của Mãn Giác thiền sư. Đọc đến chỗ “…đêm qua sân trước…” thì dừng lại và tỏ vẻ mặt ngạc nhiên mà không đọc nốt “…một cành mai.”
Một người chỉ vào bức tranh trừu tượng chỉ có một hình tròn màu đỏ rồi hỏi họa sĩ: “Anh vẽ gì đây?” Họa sĩ liền đấm cho anh kia chảy máu mồm và nói: “Tôi vẽ cái này”.
Trong một buổi biểu diễn ở quảng trường Nhà hát lớn ở Hà Nội để chào mừng ngày giải phóng thủ đô. Người dẫn chương trình đứng trên sân khấu nói : “Sau đây là bài hát Im lặng đêm Hà Nội do ca sĩ X thể hiện”. Ca sĩ bước ra, đứng im lặng 4 phút, cúi đầu chào khán giả rồi đi vào.
 (Một buổi hòa nhạc) Tên của tác phẩm là “Bản concerto dành cho piano và dàn nhạc” nhưng khi khán giả xem thì chỉ có dàn nhạc chơi, nghệ sĩ piano ngồi ở vị trí trang trọng nhất nhưng không chơi một nốt nào. Khi dàn nhạc chơi xong, khán giả thấy im lặng tưởng bản nhạc đã xong, vỗ tay. Nhưng khi nhạc trưởng huơ tay và tiếng vỗ tay lắng xuống thì nghệ sĩ piano mới đánh một tiếng duy nhất, và kết thúc bản nhạc. Tổng phổ của bản nhạc này chỉ có duy nhất một nốt cuối cùng dành cho piano, còn lại là viết cho dàn nhạc.
 (Một vở kịch ngắn) Một người đến nhờ nhà điêu khắc nặn một bức tượng người ông quá cố của mình. Nhà điêu khắc cầm một số bức ảnh về người ông của khách hàng rồi hỏi: “Anh muốn tôi nặn kiểu gì?” Người khách trả lời: “Xin anh hãy làm như những gì anh thấy về ông tôi”. Hai tuần sau người khách quay lại và nhận được một bệ tượng trống không. Nhà điêu khắc nói: “Ông của anh đã chết và tôi chỉ thấy sự trống rỗng”.
Nhưng liệu những hành động mà các nghệ sĩ dàn dựng và trình diễn có thực sự làm thay đổi và khai phóng nhãn quan của công chúng? Cũng giống như một vở kịch không khơi gợi được tình cảm của khán giả, một bộ phim làm khán giả buồn ngủ, một người tấu hài mà không làm khán giả cười, tác phẩm nghệ thuật hành động đó đã thất bại. Để nghệ thuật hành động thực sự là một bộ môn nghệ thuật như sân khấu, điện ảnh thì cần phải có một quá trình đào tạo các nghệ sĩ mà trong đó giáo trình dạy công án thiền phải là chủ đạo. Biên kịch, đạo diễn, diễn viên… có sáng tỏ rồi thì mới có thể khơi gợi cho công chúng.

Đối họa
Trong nghệ thuật hành động, cái đẹp nảy sinh từ sự tương tác phản ứng giữa những người tham gia hành động với nhau. Từ đó, chúng tôi nghĩ đến một cách thể hiện mới trong hội họa là hai người cùng vẽ trên một bức tranh, gọi là đối họa. Họa thiền là cách họa sĩ định tâm, quán tâm vào ngọn bút, sau rồi bỏ cả cái quán đó đi, thỏa thê vẽ mà không có một ý niệm nào. Đối họa là cách các họa sĩ dùng hành động vẽ để thăm dò nhau, thử thách nhau, chỉ bảo nhau, giác ngộ nhau. Đối họa không những đòi hỏi các họa sĩ phải chú tâm khi vẽ mà còn chú trọng tới sự thăng hoa, bừng ngộ khi tương tác vẽ, cũng giống như các công án đối thoại giữa các thiền sư. Vẻ đẹp của một tác phẩm đối họa không chỉ là bức tranh hoàn thiện trưng ra cho công chúng xem mà còn là những giây phút nảy cảm hứng, những cao trào khó đoán trong quá trình vẽ giữa các họa sĩ; công chúng chỉ có thể hưởng trọn vẹn tác phẩm khi xem diễn biến tác phẩm qua băng ghi hình hoặc trực tiếp chứ không đơn giản là xem một bức tranh đã đặt trong khung, treo ở phòng tranh.
Đối họa là sự trao đổi và đối đầu giữa hai cá thể thông qua hành động vẽ, nó cũng gần giống với những hình thức trao đổi/đối đầu tinh tế, uyên sâu, hiểm hóc khác như đấu kiếm, đối chữ, công án. Trong quá trình đối họa, các họa sĩ vừa phải tập trung vào hành động vẽ để không lan man sao nhãng, vừa phải dõi theo chuyển động nét vẽ của đối tác để hô ứng kịp thời. Với đặc điểm này, đối họa có yêu cầu gần như kiếm đạo. Chúng ta hãy tham khảo những lời dạy của thiền sư Takuan Soho dành cho các kiếm sĩ:
“Nếu sự chú tâm của con bị lôi cuốn và bị điều động bởi ngọn kiếm tấn công của địch thủ; con mất cơ hội đầu tiên để tạo ra vận động kế tiếp do chính mình. Con lưỡng lự, suy nghĩ, và một phút đắn đo đó diễn ra, địch thủ đã sẵn sàng đánh con gục ngã. Đừng để y có dịp may nào như thế. Con phải theo dõi sự vận động của ngọn kiếm trong tay địch thủ, giữ tâm trí thong dong theo sự phản kích của chính nó, đừng để tâm niệm đắn đo chen vào. Con chuyển động khi đối phương chuyển động, và do thế mà khuất phục được y.
Nếu con bị dao động và đắn đo rằng phải làm gì khi đối phương sắp hạ con, thì con đã chừa dịp cho y, nghĩa là một dịp may cho một đòn sinh tử. Cứ thủ theo thế công đừng khoảnh khắc gián đoạn, công và thủ không rời nhau gang tấc. Tính cách trực khởi của hành động đó nơi con, nhất định cuối cùng sẽ hạ được đối thủ. Cũng như xuôi dòng nước mà đẩy con thuyền nhẹ trôi đi, trong Thiền, cũng như trong thuật đấu kiếm, tâm không do dự, không gián đoạn, không gián tạp, được đánh giá cao.
Trong Thiền người ta thường ưa nói tới một làn chớp hay những đốm lửa lóe lên từ hai viên đá mồi lửa. Nếu hiểu sự kiện đó có nghĩa là mau lẹ, thế là đã hiểu lầm nghiêm trọng. Quan niệm này muốn nói tới tính cách trực khởi của hành động, một dòng vận động không gián đoạn của sinh lực.”(51)
Tuy đối họa tìm kiếm sự hài hòa, thông hiểu, khơi gợi, thách thức, tranh giành, chỉ bảo, khai phóng… lẫn nhau giữa các đối tác trong khi vẽ nhưng rốt cục nó cũng phải tạo ra kết quả là một bức tranh có giá trị thẩm mỹ. Sự tương tác giữa các họa sĩ trong đối họa làm cho bức tranh sinh động, thú vị và mới mẻ hơn là do một người vẽ, bởi trong cùng một bức tranh mà xuất hiện những chủ thể khác nhau, những tư tưởng và kỹ thuật khác nhau. Do đó, dị biệt là đặc điểm nổi bật trong tranh đối họa. Mặt khác, sự hô ứng ngay lập tức giữa các đối tác khi vẽ sẽ tạo ra sự dịch chuyển ý nghĩa của mỗi nét vẽ. Một nét vẽ khi được tạo ra không những nó hàm chứa dòng vận động nội tại của người cầm cọ mà còn có cả sự giao thoa với dòng vận động của đối tác; không những nó ẩn chứa những vết mờ của những nét vẽ trước của họa sĩ đó mà còn dung giấu những hình bóng, những suy đoán, những gợi mở… từ các nét vẽ của đối tác. Với sự hàm chứa tính dị biệt và dịch chuyển ý nghĩa, những bức tranh đối họa mang đặc điểm rõ rệt của deconstruction. Do đó, cơ sở để xem xét giá trị thẩm mỹ một tác phẩm đối họa ít nhiều nên nhìn nhận theo mỹ học deconstruction mà chúng ta đã phân tích ở chương II.
Đối họa cũng có thể có tính chất như công án, một công cụ để các họa sĩ/ thiền sư giác ngộ học trò. Khi các thiền sinh vẽ một bức tranh theo cảm nhận của mình, sư thầy có thể tác động bất ngờ lên bức tranh làm nó thay đổi hoàn toàn mục đích, ý nghĩa, giá trị, bố cục hiện tại mà thiền sinh đang theo đuổi. Điều đó làm cho thiền sinh bất ngờ, giật mình nhìn lại những mong muốn, những cảm giác, những kinh nghiệm của mình, rồi chợt nhận ra rằng chẳng còn khái niệm, ý nghĩa, đường nét, bố cục… nào hết. Dưới đây chúng tôi xin giới thiệu một số khả năng tác động của thiền sư lên bức tranh của học trò.

Trong tác phẩm “Tôm”, bên trái là bức tranh của học trò vẽ một tập hợp các con tôm theo phong cách Tề Bạch Thạch. Bức tranh có vẻ đẹp xinh xắn, chỉn chu, như một quà tặng, và chưa có chất đặc biệt. Thầy dạy vẽ liền dùng những nét mực đậm vẽ thật nhanh ở phía trên những con tôm thể hiện giỏ đựng tôm. Tác phẩm trở nên sinh động, phóng khoáng. Người học trò vui mừng và vẽ thêm một con tôm đang rơi ra từ giỏ.


Thầy đưa đề tài “Sen” cho học trò và trò vẽ một bức tranh khá tinh tế với sắc độ vừa phải, nhẹ nhàng như hoa sen. Nhưng lạ thay, người thầy lại dùng mực đậm viết chữ “sen” lên bức tranh mà học trò đã rất tâm đắc. Người học trò thấy vậy ngạc nhiên và bừng tỉnh.


Ở bức “Cúc”, người học trò vẽ một khóm cúc ở góc tranh và để trống toàn bộ phía trên. Bố cục như vậy cũng khá là tự do và gợi mở. Nhưng người thầy dạy vẽ chưa hài lòng vì chưa thấy khác biệt rõ ràng trong tư duy của học trò. Ông liền vẽ một mớ những đường loằng ngoằng ở phía trên. Người học trò kinh ngạc, hăm hở vẽ tiếp bức tranh. Đường loằng ngoằng trở thành thân khóm cúc.


Một lần, thầy yêu cầu học trò viết thư pháp chữ “Tâm”. Học trò hít thở, định tâm trong giây lát rồi vung bút viết chữ Tâm với một kiểu cách mới lạ: vừa như chữ, mà vừa như một bức tranh trừu tượng, trông rất khoáng đạt. Học trò vui vừng đưa cho thầy xem tác phẩm của mình. Thầy vẫn ngồi nhắm mắt, không thèm xem bức thư pháp, bảo học trò: “Em bôi đen toàn bộ tờ giấy, rồi khi nào nhìn thấy chữ Tâm ở đó thì bảo thầy”.


Chúng tôi trình bày những ví dụ trên không phải để khẳng định khả tính công án của đối họa và các thiền sư không phải chắc chắn cứ sử dụng chúng là sẽ giúp cho học trò liễu ngộ. Bởi muốn cho đối họa thực sự trở thành một hình thức công án thì các thiền viện phải dạy môn hội họa cho các thiền sinh, để họ có những kiến thức và kỹ thuật cơ bản rồi thì họ mới có cơ may giác ngộ trong một khoảnh khắc nào đó. Hoặc các trường mỹ thuật có thể dạy thêm về thiền luận và kỹ thuật đối họa để bồi dưỡng và khai phóng khả năng sáng tạo của sinh viên.

Lắp ghép và Vô duyên
Từ giữa thế kỷ XX các hình thức nghệ thuật có tính lắp ghép như Nghệ thuật cắt dán, Vật phẩm có sẵn, Nghệ thuật khái niệm… đã hình thành và phát triển mạnh mẽ như muốn gửi gắm về một xã hội phức hợp, pha trộn những thành phần ngẫu nhiên, khác biệt. Triết lý về vẻ đẹp của lắp ghép là một trong những đặc điểm quan trọng của mỹ học hậu hiện đại. Đối họa cũng là một hình thức nghệ thuật có tính lắp ghép; đó là sự lắp ghép tác giả với những mảnh ghép khác nhau về quan niệm thẩm mỹ, kỹ thuật thể hiện, cá tính, cảm hứng… Khi nghiên cứu các công án thiền, chúng tôi nhận ra rất nhiều các công án sử dụng sự lắp ghép ngôn ngữ, là cách đối thoại mà ý nghĩa giữa những câu vấn đáp chẳng liên quan gì tới nhau. Ví dụ một công án của Mã Tổ Đạo Nhất:
“Mã Tổ ốm, viện chủ đến hỏi thăm:
-         Hòa thượng cảm thấy thế nào?
-         Phật hình mặt trời, Phật hình mặt trăng! ” (52)
hay một công án của thiền sư Viên Chiếu:
“Có thầy tăng hỏi Viên Chiếu:
-         Phật và Thánh, ý nghĩa như thế nào?
-         Ly hạ trùng dương cúc, chi đầu thục khí oanh (Cúc trùng dương dưới dậu, oanh sưởi ấm đầu cành).” (53)
Cách các thiền sư trả lời chẳng ăn nhập gì với câu hỏi, cũng như cách gắn một mảnh kim loại lên bức tranh sơn dầu, ghép những mảnh cắt tranh ảnh báo chí lại, vẽ ria mép lên chân dung Mona Lisa... cho chúng ta thấy vẻ đẹp của sự vô duyên, sự tự do phóng khoáng. Đó là những lối tư duy không phụ thuộc vào những quan niệm thông thường mà hệ thống ngôn ngữ luôn chi phối như: câu trả lời thì phải trúng ý câu hỏi chứ không được trả lời huyên thuyên, bức tranh thì phải được vẽ từ đầu chứ không phải mua sẵn tranh rồi bôi mầu thêm... Người hỏi thì muốn câu trả lời thỏa đáng, người đặt mua tranh thì muốn một bức vẽ đẹp như các tác phẩm nổi tiếng. Những ham muốn đó làm cản trở những tư duy thấu suốt, làm che mờ chân tính của tâm. Chính vì vậy mà các thiền sư, các nghệ sĩ đưa ra những phương án xử lý bất ngờ, khác thường để thức tỉnh một thứ gì đó rất quan trọng đang bị vùi lấp trong mỗi con người.
Ở một mức độ nào đó, kiến trúc là môn nghệ thuật có nhiều sự lắp ghép. Đó là sự lắp ghép các vật liệu khác nhau (gạch, bê tông, kính, thép, gỗ...), các công năng khác nhau (sinh hoạt, nghỉ ngơi, làm việc, giải trí, suy ngẫm...), các thành phần bố cục khác nhau (đường nét, chi tiết, mảng bề mặt, khối đặc, khối rỗng...), các phong cách khác nhau (hiện đại, cổ điển, tối giản, giải cấu trúc...). Các công trình kiến trúc phần lớn đều có sự pha tạp các yếu tố đó, ít có công trình nào có một phong cách rõ ràng, một vật liệu đơn nhất. Tuy nhiên, tính lắp ghép mà chúng tôi muốn nhấn mạnh ở đây ở một mức độ cao, gần như là sự chắp vá lạc lõng vu vơ, kiểu như các câu trả lời vô duyên của các thiền sư đã nêu trên (lắp ghép những câu vu vơ thành một đối thoại), thì chưa có nhiều công trình kiến trúc thể hiện được. Đó là vì tư duy cấu trúc và tư duy biện chứng đã ăn sâu vào trong mỗi con người; dù lắp ghép thì người ta cũng vẫn muốn các thành tố có mối liên hệ với nhau theo một hệ thống hay quan hệ biện chứng nào đó. Nếu độc giả vẫn nhớ những trình bày của chúng tôi ở chương II thì thấy rằng một lý thuyết tiên phong như deconstruction cũng vẫn bị ảnh hưởng bởi những kiểu tư duy này. Phần lớn những kiến trúc sư đương đại, trong đó có các kiến trúc sư deconstructivism, vẫn bị ám ảnh bởi cấu trúc và nhân quả. Frank Gehry vẫn theo đuổi một bố cục các mảng cong lớn ở Bảo tàng Guggenheim Bilbao, Herzog & de Meuron vẫn bị chi phối bởi chuyển động và nhịp điệu của các đường bao trong Sân vận động olympic Bắc Kinh...
Tuy nhiên, ở một số đồ án cải tạo, mở rộng các công trình cũ kiểu như Kim tự tháp Louvre của I.M.Pei, Nhà điều hành cảng Antwerp của Zaha Hadid... lại có được cái chất phóng khoáng, ngạo ngễ, lạc lõng, vô duyên như cách trả lời của các thiền sư ở trên. Vậy, tại sao các công trình mới xây lại không có tính lắp ghép như các công trình cải tạo? Cũng giống như một câu trả lời dẫu vu vơ thì trước hết cần phải có một câu hỏi, một thiết kế vô duyên thì cũng cần phải có hạng mục trước để làm cơ sở cho sự vô duyên của hạng mục sau. Như vậy, chúng ta có thể thấy rằng cơ sở lý luận mỹ học cho những đồ án cải tạo mới công trình cũ có thể được lấy từ triết lý của lắp ghép, hay là vẻ đẹp của cái vô duyên.
Liệu kiến trúc sư có thể thiết kế một công trình mới hoàn toàn mà có thể mang vẻ đẹp của sự vô duyên? Muốn vậy anh ta phải quên đi cách kiến tạo bố cục hình khối kinh điển đã được phổ biến trong các trường học kiến trúc. Không còn thống nhất và dị biệt, không còn nhịp điệu và tỷ lệ, không còn tương tác và liên kết, không còn cấu trúc và nhân quả, không còn tương phản và sắc độ. Giờ đây, việc kiến tạo hình khối kiến trúc sẽ là tạo một hình khối tùy ý chưa hoàn thiện và có tính gợi mở, rồi để trống cái chưa hoàn thiện đó hoặc thêm vào một hình khối vu vơ, chẳng có tính kết dính gì với hình khối ban đầu. Công trình sẽ trở thành một mớ những thứ lổn nhổn, lạc lõng, chắp vá theo nhãn quan của những người đã quen với nếp tư duy hệ thống và nhân quả. Còn đối với kẻ đã không còn bám trụ vào lối tư duy đó thì cái vô duyên có một giá trị thẩm mỹ mạnh mẽ, quật khởi, thể hiện sự dấn thân vào vùng đất nguy hiểm bậc nhất của nghệ thuật, nơi sáng tạo và phá hủy giao tranh với nhau. Cách trả lời không ăn nhập của các thiền sư là một sự cố ý nhằm triệt tiêu câu hỏi, cắt đứt mạch tư duy đăng đối nhị nguyên và tư tưởng cầu thị của người hỏi. Tương tự như vậy, một công trình vô duyên không phải muốn minh chứng vẻ đẹp của cái chắp vá, lạc lõng mà là muốn gửi gắm cái sức mạnh của tinh thần và ý chí, dám vượt qua những quan điểm mỹ học kinh điển, đậm chất quy ước và hệ thống. Có vẻ như vô duyên sẽ trở thành một phương pháp sáng tác nghệ thuật. Và độc giả hãy thận trọng với những gì thuộc về phương pháp. Những thử nghiệm dưới đây là những chỉnh sửa tưởng tượng của chúng tôi đối với các công trình đã tồn tại, vốn là những công trình vẫn chấp chứa tính hệ thống trong nó, để độc giả có thể cảm nhận sự khác biệt của vẻ đẹp công trình khi kiến trúc sư sử dụng mỹ học của sự vô duyên.
Ví dụ với Tòa nhà Tod’s Omotesando do Toyo Ito thiết kế. Tường bao công trình là tập hợp hỗn độn những đường chéo nhưng lại toàn sơn màu trắng và bị ép trong các mặt phẳng của khối hộp. Ở chúng có một nhịp điệu của phi nhịp điệu. Nó thể hiện một sự chuyển dịch kiểu hủy kiến tạo hệ thống/ hỗn loạn. Nhưng nếu dùng mỹ học của sự vô duyên vào đây chúng ta sẽ thoát khỏi cái chuyển dịch đăng đối đó. Với hai đường chéo được sơn màu xanh cũng làm cho công trình trở nên vô lối và cuốn hút hơn rất nhiều.




Dấn thân
Hành động dũng cảm của nghệ sĩ, vượt qua những quan điểm mỹ học phổ biến của nhân loại để tạo nên vẻ đẹp của sự vô duyên cũng thể hiện một tư tưởng quan trọng của Thiền, đó là sự dấn thân. Khi thiền sư đã bừng ngộ, khi nghệ sĩ đã thấu rõ tính không của tư duy thì họ thản nhiên đi vào xã hội đang quay cuồng với vô vàn tư tưởng, họ thong dong đi vào nghệ thuật đang xơ cứng với những quy cách trường phái. Họ khẳng định vẻ đẹp của tất cả những thứ hài hòa hay vô duyên, hệ thống hay cá biệt, kết nối hay chắp vá... Không còn sự ngăn trở nữa.
Bức thứ mười trong bộ tranh “Thập mục ngưu đồ” có tên là “Nhập triền thuỳ thủ” (Thõng tay vào chợ), tại sao vậy? Đó là vì ở bức thứ tám chỉ đạt đến cảnh giới “Người, trâu đều quên” tức sự đắc ngộ riêng cho bản thân. Thiền đi xa hơn những cảnh giới tự mình đạt được, là sự dấn thân vào hồng trần để giúp chúng sinh thoát khỏi bể khổ. Dấn thân cũng là một đặc điểm quan trọng của thiền phái Trúc Lâm Yên Tử. Vua Trần Thái Tông là người mộ Phật, trước cảnh điên đảo tranh giành giữa hoàng tộc nhà Lý và nhà Trần ông đã từng muốn xin xuất gia, nhưng thiền sư Phù Vân đã khuyên nhủ: “Phàm là đấng nhân quân, phải lấy tâm của thiên hạ mà làm tâm của mình, lấy ước muốn của thiên hạ làm ước muốn của mình”(54). Từ đó, vua quay về chú tâm việc triều chính, dốc sức xây dựng đất nước thịnh trị và đã lãnh đạo nhân dân chiến thắng quân xâm lược Nguyên Mông lần thứ nhất. Đến thời Trần Nhân Tông, vua tuy mến cửa Phật từ trẻ nhưng phải đợi khi diệt xong giặc ngoại xâm Nguyên Mông lần thứ hai và ba thì vua mới xuất gia, và sau đó sáng lập thiền phái Trúc Lâm. Bài thơ “Cư trần lạc đạo” của Trúc Lâm Đầu Đà cho chúng ta thấy quan điểm nhập thế của phái thiền Trúc Lâm:
“Giữa trời, vui đạo, cứ tùy duyên
Đói ăn, nhọc ngủ, có chi phiền?
Trong nhà của quý, tìm đâu nữa,
Đối cảnh, lòng không, lọ phải Thiền.”(55)
Những khổ đau, oan trái, khó khăn của cuộc đời sẽ dày vò những ai còn suy nghĩ về nó, sợ hãi nó. Nhưng nó sẽ không còn đáng sợ nữa khi chúng ta chủ động trải nghiệm và vượt qua nó, để rồi cuối cùng chẳng thấy nó nữa. Ví dụ như trong vở chèo Quan Âm Thị Kính, rõ ràng Thị Kính có nhiều cách để giải oan nhưng nàng lại lựa chọn sự đau khổ, chấp nhận tiếng xấu thông dâm, chấp nhận cô đơn nuôi đứa trẻ hoang. Nếu không làm thế đứa trẻ và mẹ đứa trẻ chắc chắn sẽ bị các hủ tục giết chết. Sự dấn thân vào cái khổ chính là một cách để chúng ta thấy rằng cảm giác khổ do ảo tưởng của ta mang lại, một cảm giác bị động, còn khi ta chủ động nắm lấy cái khổ thì nó có một ý nghĩa khác: lòng từ bi bác ái. Dù là cuộc đời hay nghệ thuật, dấn thân luôn là một pháp khó khăn nhất, nó đòi hỏi chúng ta phải có ý chí vượt qua mọi trở ngại để nhận ra những giá trị chân thật, thiêng liêng của cuộc đời và nghệ thuật.
Đối với đạo đức nghệ thuật thì dấn thân là sự kiên trì để đạt giác ngộ và đắc đạo, là sự mạnh mẽ phá bỏ những quy tắc kinh viện, những quan điểm phổ biến giáo điều; là sự say mê sáng tạo bất chấp những khó khăn của đời sống hay sự chế nhạo của những kẻ nông cạn. Thiền và nghệ thuật của Thiền không phải trầm mặc cao siêu mà thực ra rất sáng tạo và nhập thế. Nó gần gũi cuộc sống và thôi thúc con người hành động, vì chính bản thân mình và những người xung quanh.